Osina, Moskowo, Janowo - folwarki z ramienia miasta.

W drugiej połowie XIX wieku Barlinek dysponował znacznymi obszarami ziemskimi na północ od zabudowy miejskiej. W celu ich zagospodarowania miasto powołało do życia trzy folwarki - Espenbusch (Osina), Elisenthal (Moskowo) oraz Johanneshöhe (Janowo), które miały za zadanie spożytkować ziemie na potrzeby produkcji rolnej.

Trwająca wówczas „ucieczka ze wschodu” (Ostflucht), czyli odpływ ludności ze wschodnich prowincji Cesarstwa Niemieckiego do miast i regionów uprzemysłowionych, zaczęła się niedługo po reformach rolnych z lat 1816–1829, których celem było uregulowanie stosunków własnościowych na wsi. Reforma zaowocowała wzrostem znaczenia właścicieli dużych majątków ziemskich (junkrów), którzy skupywali ziemię, a znaczna część ludności wiejskiej pozostawała bezrolna.

Przed Wielką Wojną (1907 r.)
W roku 1907 Moskowo było średniej wielkości folwarkiem dysponującym 121 hektarami ziemi. Folwark nie posiadał żywego inwentarza, co wskazuje, że nastawiony był przede wszystkim na produkcję zbożową.W pobliżu znajdowało się niewielkie jezioro Seepahn, które istniało w tym miejscu przynajmniej do końca PRL-u.



Osina obejmowała 140 hektarów. Dysponowała także znaczną liczbą żywego inwentarza: 41 koni, 141 sztuk bydła oraz 77 trzody chlewnej, 57 krów mlecznych i 450 owiec. Co ważne, do Osiny administracyjnie przypisany był młyn, w związku z czym stanowiła centrum przetwórstwa zbożowego, a biorąc pod uwagę żywy inwentarz – również produkcji odzwierzęcej. Zwłaszcza hodowla owiec i bydła była dla terenów historycznej Nowej Marchii typowym widokiem.

Powierzchnia folwarku Janowo wynosiła 103 hektary. Podobnie jak przy Moskowie nie wymieniono żywego inwentarza. Duże znaczenie miało jednak powiązanie administracyjne z cegielnią. To sprawiało, że Janowo – poza pełnieniem funkcji agrarnej – zajmowało się również produkcją przemysłową. Obecny do dziś w Janowie pałac założony został w drugiej połowie XIX wieku. Mógł pojawić się jeszcze przed zabudowaniami folwarcznymi. Przeszedł dalszą rozbudowę w 1910 roku. Pierwszy właściciel pozostaje nieznany.

Pierwsza wojna światowa (1914 r.)
Około roku 1914 miasto podjęło próbę scalenia trzech majątków w jedną jednostkę administracyjną. Wskazują na to księgi adresowe, stawiające Janowo jako majątek nadrzędny, pod którym miały funkcjonować dwa pozostałe. Mogło to mieć związek z obecnością pałacu, który przyjął funkcję głównego budynku administracyjnego w bliskim sąsiedztwie.

Można przypuszczać, że miasto chciało podporządkować produkcję rolno-przemysłową z tego obszaru pod jednego zarządcę (Verwalter), by scalić przychód i uprościć administrację.

Janowo w tym czasie powiększyło się do 125 hektarów. Najwięcej uzyskała Osina, bowiem wzrosła do rozmiaru 252 hektarów. Moskowo pozostało bez zmian.

Kryzys w Republice Weimarskiej (1923 r.)
Po zakończeniu I wojny światowej Republikę Weimarską drążył kryzys gospodarczy. Prawdopodobnie Barlinek, tak jak wiele innych miast Brandenburgii, zdecydował się wyprzedać wysunięte majątki ziemskie (parcelacja) w celu poprawy sytuacji finansowej.

Moskowo zostało wykupione przez Barona von Rentelna, jednak majątek był znacznie okrojony pod względem rozmiaru, porównując go do czasu przed wojną. Od tamtej pory arystokrata dysponował wyłącznie 75 hektarami ziemi. Co ważne, nowy właściciel zakupił także młyn.

H. Gunther, mieszkaniec Barlinka, kupił Osinę. Nabyty majątek sięgał 262 hektarów, co stanowiło rekordową wartość względem poprzednich lat. Księga adresowa nie wymienia żywego inwentarza.

Janowo wraz z cegielnią i pałacem trafiło do Adolfa Schwartza i rozrosło się do 208 hektarów. Ponadto jako jedyne w tym okresie posiadało żywy inwentarz: 29 koni, 60 sztuk bydła i 28 trzody chlewnej, a także 23 krowy mleczne.

Ważne z perspektywy ekonomicznej jest pojawienie się przy Janowie kolejki wąskotorowej.

Schyłek Weimaru (1929 r.)
Baron von Renteln kupił ziemię, powiększając powierzchnię Moskowa do 196 hektarów. Wprowadził również skromny żywy inwentarz: 12 koni, 30 sztuk bydła, 20 krów mlecznych. Młyn pozostał częścią majątku.

H. Gunther z nieznanego powodu straci własność nad Osiną. Folwark wraz z ziemią został wykupiony przez spółkę Eigene Scholle z siedzibą we Frankfurcie nad Odrą.

Spółka ta zajmowała się skupem ziemi w celu dalszej sprzedaży nabywcom prywatnym. Na tamten moment Eigene Scholle zarządzała 252 hektarami ziemi. W skład żywego inwentarza wchodziło 27 koni, 52 sztuk bydła i 31 krów mlecznych.

Janowo pozostało w rękach Adolfa Schwartza, który powiększył majątek do 223 hektarów. Żywy inwentarz wynosił 25 koni, 85 sztuk bydła i 160 trzody chlewnej, a do tego 30 krów mlecznych.

Dalsze losy
Ostatni ślad pisemny, jaki napotykam, pochodzi z 1931 roku. Moskowo oraz Janowo wciąż funkcjonowały jako majątki folwarczne, przy czym ten drugi znajdował się w rękach Adolfa Schwartza aż do 1945 roku. Osina natomiast zostaje wymieniona jako osada (Siedlung); tym samym dotychczasowa powierzchnia została podzielona pomiędzy mniejszych gospodarzy. To świadczy o udanej parcelacji dokonanej przez Eigene Scholle.
Co więcej, mapa Brandenburgii z 1940 roku świadczy o obecności wciąż funkcjonujących majątków w czasie istnienia III Rzeszy.

Kilka słów o życiu codziennym
Główny ciężar prac w folwarkach przyjmowali na siebie pracownicy rolni (Landarbeiter) oraz pracownicy sezonowi (Tagewerker). Ci pierwsi, choć nie posiadali własności ziemskiej, mieszkali na terenie folwarków na stałe, wykonując codzienne prace związane z uprawą ziemi i opieką nad żywym inwentarzem. Pracownicy sezonowi pomieszkiwali tymczasowo, zazwyczaj na czas żniw. Przed parcelacjami po I wojnie światowej własność ziemska pozostawała w rękach miast lub junkrów, podczas gdy większość mieszkańców wsi utrzymywała się z pracy najemnej.

Wpisy do ewangelickich ksiąg metrykalnych z drugiej połowy XIX wieku wskazują że w Moskowie pomieszkiwało przynajmniej pięć rodzin: Lehmannów, Pahlów, Hermannów, Röderów oraz Gerbitzów.

Życie w folwarkach wiązało się z wysoką śmiertelnością, co wynikało ze słabej opieki zdrowotnej i częstych chorób zakaźnych. W 1858 roku zmarła Auguste Lehmann z d. Krüger – w wieku 24 lat, w trakcie porodu. Dekadę później August Pahl, syn pracownika w Moskowie, zmarł w wieku 9 lat na szkarlatynę, a w 1875 świat opuściła Bertha Röder, po zaledwie dwóch miesiącach od urodzenia. Podobne przypadki nie należały do rzadkości.

Dla pracowników bytowanie w folwarkach było tożsame z ciężką pracą, rytmem pór roku i niepewnością losu w niespokojnych czasach. Obecność tych miejsc rzadko wpisywała się w duże narracje historyczne. Ich istnienie wciąż jednak potwierdzają stare układy dróg i pól oraz fundamenty zabudowań, przypominające, że była to przestrzeń realnego, codziennego życia.

Autor: Bartosz Matkowski

Źródła:
• Niekammer's Landwirtschaftliche Güter-Adreßbücher Prov. Brandenburg 1907, 1914, 1923, 1929.
• Städtebuch Historisches Ostbrandenburg, Westfalski Uniwersytet Wilhelma w Münsterze.
• Online-OFB.de (oprac. Steffan Bruns).
• Karty ewidencyjne zabytków architektury i budownictwa, Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie.
• Brandenburg im 19. Jahrhundert (1815–1914/18): Die Provinzim Spannungsfeld von Peripherie und Zentrum, Wolfgang Radke.
Mapy:
• Herausgegeben von der Preußischen Landesaufnahme 1:100000, 1894 r, popr. 1934 r.
• Länderkarte Brandenburg 1:300000, Deutsches Reichsamt für Landesaufnahme, 1940 r.
Zdjęcia:
• Ireneusz Klimczyk, Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie, 1988 r.
• Zbiory własne.